“Alt Tarafı Espri” Değil, “Kara Mizah” Hiç Değil

İletişim bilimi bize şunu söyler: Bir kelamın tesirini belirleyen şey, niyetten çok bağlamdır. Latife; eşitler ortasında, ortak bir yerde yapıldığında rahatlatıcıdır. Fakat güç bağlarının olduğu yerde, latife birçok vakit bildiri taşır. Bu bağlamda Cem Yılmaz’ın esprisi, tek başına bir latife cümlesi değildir. Yıllardır tekrar eden bir anlatının yeni versiyonudur. Nedir bu anlatı? Bayan yaş aldıkça sorun olurken erkeklerin geç olgunlaştığı inancıyla yaş almalarının karizmatik bulunmasına dair inanç, bayanın pahasının gençliği ve hoşluğu ile ölçüşmesi ve bayan üzerinden lisan ile tekrar üretilen birçok anlatı…

Antropolojik açıdan yaş, biyolojik bir data olmaktan çok kültürel bir semboldür. Batı-merkezli çağdaş toplumlarda bayan vücudu, doğurganlık, çekicilik ve “tazelik” üzerinden kodlanır. Biz batı merkezli çağdaş toplum muyuz bilemedim lakin bu biçimde kodlandığını açıkça görebiliyorum. Üstelik bayana karşı rastgele bir telaffuzun şiddet olarak kodlanabileceği de açık yara dolu bir toplumsal yapı içinde yaşıyoruz. 

Ama O da Kendisiyle Dalga Geçiyor Savunması

Bu da sık duyduğumuz bir argüman. Evet, Cem Yılmaz vakit zaman kendisiyle de dalga geçiyor. Ancak burada kritik bir fark var: Gücü olanın kendisiyle dalga geçmesi, gücü olmayanın üzerinden yapılan latifeyi otomatik olarak yasallaştırmaz. Toplumsal mizahın en temel kuralı üstten aşağı yapılan latife ile yatay latifenin birebir şey olmamasıdır. Bayanlar yüzyıllardır yaşları üzerinden yargılanırken erkeklerin bu mevzuda “özgür” olması tesadüf değildir. Ayrıyeten sosyolojik olarak “alınmamak” da bir ayrıcalıktır. Zira alınmamak için evvel incinme ihtimalinizin olmaması gerekir. Bir küme daima olarak yaşıyla, vücuduyla, uygar haliyle, doğurganlığıyla değerlendiriliyorsa, artık problem ferdi hassasiyet değil yapısal bir tekrardır. Bu yüzden “buna da alınmayın” demek nizamı sorgulamamak manasına geliyor. En azından bence ☺

Bir şey kadar çok tekrar edilirse o kadar az sorgulanır. Esasen son yıllarda kavramsallaştırmaların sonucunu içi boşalmış bir sürü mana çöplüğünde boğuluyoruz. Bugün “şaka” diye güldüğümüz şeyler, yarın iş görüşmelerinde, alakalarda, toplumsal beklentilerde karşımıza çıkar. Ve sonra biri çıkıp der ki: “Ama herkes bu türlü düşünüyor.” E evet o denli zira herkes buna kahkahalarla gülüyor.

Kara mizah savunusu var bir de. İrtibat psikolojisi açısından bakıldığında esprinin içeriğini tartışmaya açmaktan çok, eleştiriyi etkisizleştirmeye yarayan bir üst telaffuz üretir. “Bu kara mizah” dendiği anda konuşma tabanı eşitlikten çıkar, mizah yapan kişi bilişsel olarak üstün, itiraz eden kişi ise “anlamayan” pozisyonuna itilir. Böylelikle sorun, söylenen kelamın neyi yine ürettiğinden uzaklaştırılıp, muhatabın algı kapasitesine indirgenir. 

Oysa ruhsal olarak mizah, sırf rahatlatıcı bir tabir biçimi değil, birebir vakitte norm öğretici bir araçtır; tekrar eden latifeler, bilhassa de toplumsal olarak zati baskı altında olan kümeler hakkında yapıldığında, ferdi bir gülme anından çok daha fazlasını yaratır ve kolektif algının sonlarını çizer. Kara mizahın fonksiyonel olduğu yer, güce, otoriteye ve dokunulmaz olana temas ettiği noktadır; fakat bayanların yaşı, vücudu ya da “geç kalmışlığı” üzerinden kurulan espri, gücü rahatsız etmek yerine onu teyit eder. 

Bu nedenle burada problem, mizahın sert ya da karanlık”olması değil, hangi ruhsal konforu sağladığıdır: Kara mizah savunusu, birden fazla vakit dinleyeni düşünmeye değil, rahatsız edici bir gerçeği görmeden gülmeye davet eder. İletişimsel düzlemde bu, empatiyi askıya alan bir rahatlama düzeneğidir; sosyolojik düzlemde ise tekrar yoluyla olağanlaşan bir algı inşasıdır. Bu yüzden “anlamayan alınır” cümlesi, aslında mizahın zekâsını değil, tenkitten kaçma gereksinimini ele verir.

 “Mizah, tenkitten muaf bir alan değildir; tam aksine, gücün yine üretildiği yerlerde en çok sorgulanması gereken lisandır.”

Ben eleştirdim şahsen. Sorgulamayanlar da kendileri bilir doğal. ☺